Historia Skwierzyny

Poniższe materiały historyczne — In Memoriam, Skwierzyńskie medale oraz Okruchy historii — zostały skopiowane ze starej strony skwierzyna.eu, przygotowane przez skwierzyńskich regionalistów. Ewentualne uzupełnienia i uwagi prosimy przesyłać na adres: biuro@skwierzyna.eu.

In Memoriam

Skwierzyna jest miastem o bogatej historii. Dokonania wielu jej mieszkańców stały się chlubą miasta, regionu i kraju. W czasie spaceru po mieście możemy odnaleźć liczne niepowtarzalne miejsca pamięci. Znajdują się one zarówno w obrębie cmentarzy jak i na ulicach i budynkach miejskich. Zdarza się, że są niezauważane. Niniejsze opracowanie (przygotowane przez skwierzyńskich regionalistów) nie opisuje szczegółowo tych miejsc, a jedynie ma zachęcać do poznania ich historii.

Kamień i tablica pamiątkowa ofiar katastrofy autobusowej (1965)

27 marca 2024 roku w Skwierzynie odsłonięto kamień z tablicą pamiątkową upamiętniającą ofiary tragicznego wypadku, do którego doszło 25 października 1965 roku, ok. godz. 21:20, na remontowanym moście nad rzeką Obrą. Holenderski autokar marki Leyland, wracający z Anglii do Polski, zjechał na przeciwny pas ruchu na remontowanym moście i zderzył się z ciężarówką marki Star, po czym runął z wysokości ok. 4 metrów do rzeki. W katastrofie zginęło 15 osób (w większości wskutek utonięcia, w tym pięcioletnia dziewczynka), a 34 osoby zostały ranne. Holenderski kierowca po wypadku wrócił do swojego kraju i nigdy nie stanął przed polskim sądem.

Napis na tablicy głosi: „Pamięci ofiar katastrofy autobusowej w Skwierzynie w dniu 25.10.1965 roku w której zginęło 15 osób. Miasto i Gmina Skwierzyna, 2024”.

Pomnik Pamięci w Skwierzynie

W hołdzie Powstańcom Wielkopolskim i ku pamięci ofiar niemieckiego, nazistowskiego obozu w historycznym Schwerin a. Warthe. Odsłonięty 7 września 2018 r. w 100. rocznicę odzyskania Niepodległości przez Polskę i 79. rocznicę przywiezienia pierwszych więźniów skwierzyńskiego obozu.

Uroczystego odsłonięcia pomnika dokonali: Wicewojewoda Lubuski – Robert Paluch, Burmistrz Skwierzyny – Lesław Hołownia, Przewodnicząca Rady Miejskiej w Skwierzynie – Zofia Zawłocka, Radny Rady Miejskiej w Skwierzynie, pomysłodawca Pomnika – Zygmunt Kadłubiski oraz Bogumił Krawiński – syn Jana Krawca legionisty legionów Józefa Piłsudskiego. Pomnik został poświęcony przez ks. Kazimierza Małżeńskiego – proboszcza parafii w Skwierzynie.

Tablica pamiątkowa dla żołnierza-sapera

24 marca 2017 r., 70 lat po śmierci Edwarda Andrechowskiego, odsłonięto kamień z tablicą pamiątkową upamiętniający żołnierza-sapera, który zginął podczas walki z krą napierającą na drewniany most na rz. Warcie. Inicjatorką postawienia tablicy byli skwierzyńscy regionaliści wraz z p. Wandą Imielitą oraz władze samorządowe.

Tablica pamiątkowa na frontowej ścianie skwierzyńskiego ratusza

12 czerwca 2015 roku, w 70. rocznicę powrotu Skwierzyny do Macierzy i utworzenia polskiej administracji państwowej w Skwierzynie, zawieszono na ścianie frontowej skwierzyńskiego ratusza tablicę pamiątkową. Inicjatorami tablicy byli skwierzyńscy regionaliści: Walenty Kulik i Jerzy Kuźmicz oraz władze samorządowe.

Tablica pamiątkowa poświęcona pułkownikowi Wincentemu Nowaczyńskiemu

Obelisk z tablicą stoi na terenie kompleksu koszarowego w Skwierzynie, tuż za bramą wjazdową. Powstał z inicjatywy Zygmunta Kadłubiskiego (projekt tablicy i okolicznościowy folder) za aprobatą ówczesnego dowódcy skwierzyńskiej brygady płk. Andrzeja Kubiaka. Materiały archiwalne zebrał regionalista Walenty Kulik, przy wsparciu międzychodzkiego muzeum. Uroczystego odsłonięcia dokonano 24 października 2008 r.

Dąb Jana Pawła II

28 kwietnia 2006 roku, przy kościele Św. Mikołaja biskupa w Skwierzynie, posadzono Dąb Jana Pawła II dla uczczenia pamięci pontyfikatu Ojca Świętego.

Tablica pamiątkowa w hołdzie Dzieciom Wojny

Oddział skwierzyńsko-międzyrzecki Stowarzyszenia Dzieci Wojny, w 60. rocznicę zakończenia działań wojennych, umieścił na frontowej ścianie kościoła pw. Św. Mikołaja biskupa w Skwierzynie tablicę pamiątkową (2005 r.). Do ufundowania tablicy doprowadził prezes stowarzyszenia Kazimierz Szarata.

Obelisk w hołdzie przesiedleńcom z Kresów

W 60. rocznicę przyjazdu do Skwierzyny pierwszych przesiedleńców z Kresów Wschodnich, 6 czerwca 2005 roku, odsłonięto obelisk z tablicą. U podstawy kamienia złożono ziemię z Kresów. Inicjatorami byli skwierzyńscy regionaliści: Zygmunt Kadłubiski (projekt), Walenty Kulik, Jerzy Kuźmicz.

Pomnik w Hołdzie Zesłańcom Sybiru 1768–1956 i krzyż smoleński

15 kwietnia 2010 roku przy pomniku Władysława Jagiełły odbyła się uroczystość posadzenia dwóch dębów „katyńskich” upamiętniających ofiary katastrofy smoleńskiej z 10 kwietnia 2010 roku. Postawiono także metalowy krzyż z tablicą z nazwiskami ofiar katastrofy. Krzyż został później przeniesiony na cmentarz komunalny w Skwierzynie i stoi obok pomnika postawionego w „Hołdzie Zesłańcom Sybiru 1768–1956”. Pomnik posadowiony jest w południowo-zachodniej części cmentarza i został odsłonięty 7 listopada 1998 r.

Obelisk upamiętniający 70. rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę

3 maja 1988 roku wmurowano akt erekcyjny pod obelisk z okazji półwiecza powstania Stronnictwa Demokratycznego. Jego odsłonięcie nastąpiło 11 listopada, w 70. rocznicę odzyskania niepodległości Polski.

Pomnik poświęcony byłym mieszkańcom Skwierzyny

W 1993 roku w Skwierzynie powstało Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Niemieckiej. Niemieckie organizacje byłych mieszkańców powiatu skwierzyńskiego Heimatkreis Schwerin organizują przyjazdy swoich członków do dawnego Heimatu. W ramach współdziałania upamiętniono, w formie pomnika na Cmentarzu Komunalnym, byłych mieszkańców Skwierzyny. Na monumencie znajdują się napisy po polsku i niemiecku: „Pamięci tych, dla których ta Ziemia stała się Ojczyzną i miejscem spoczynku”.

Tablica Związku Sybiraków

Tablica pamiątkowa powstała z inicjatywy skwierzyńskiego koła Związku Sybiraków. Znajdują się na niej symbol ZS, krzyż łaciński oraz treść upamiętniająca 50. rocznicę masowej zsyłki Polaków na Sybir (10 II 1940 – 10 II 1990). Tablica zawieszona jest na frontowej ścianie kościoła Św. Mikołaja biskupa w Skwierzynie.

Tablica przy ul. Gimnazjalnej

Na budynku nr 9 przy ul. Gimnazjalnej znajduje się tablica upamiętniająca powstanie Stronnictwa Demokratycznego w Skwierzynie (6.IV.1945 r., tablica z 30 października 1987 r.).

Tablica pamiątkowa na budynku DPS w Skwierzynie

Już na początku II wojny światowej utworzono w Skwierzynie obóz gestapo (Geheime Staatspolizei Haftlingslager in Schwerin a. Warthe), mieszczący się w budynku byłej szkoły pedagogicznej przy Grosse Töpferstrasse 38 – dzisiaj ulica Przemysłowa, budynek DPS. Więźniów pilnowało 15 wartowników, teren ogrodzony był drutem kolczastym. Więźniów zatrudniano przy karczowaniu lasów i budowie drogi do koszar wojskowych, a eksterminowano ich przez morderczy wysiłek, pojedyncze zabójstwa oraz wywózki i egzekucje grupowe w okolicznych lasach. Obóz działał od 7 września 1939 r. do 1940 roku; nie odnaleziono dotąd jego dokumentacji ani masowych grobów pomordowanych. Dla upamiętnienia ofiar, w 40. rocznicę wybuchu wojny, ufundowano tablicę na budynku dzisiejszego Domu Pomocy Społecznej. (Więcej w sekcji „Okruchy historii” poniżej.)

Pomnik Władysława Jagiełły

Pomnik Władysława Jagiełły w Skwierzynie znajduje się w miejskim parku, bezpośrednio przy rondzie. Autorem był rzeźbiarz Tadeusz Dobosz. Pomnik odsłonięto 21 lipca 1970 r., z okazji obchodów 25-lecia Polski Ludowej. Władysław II Jagiełło został wybrany ze względu na odnowienie praw miejskich Skwierzyny w 1407 r. Statua przedstawia stojącego króla w koronie, z opuszczonym mieczem i tarczą z wyrytym orłem. Na cokole napis: „Władysław Jagiełło. Królowi polskiemu Władysławowi Jagielle w XXV rocznicę Polski Ludowej. Społeczeństwo Skwierzyny”, a na ścianach bocznych: „Byliśmy – Jesteśmy – Będziemy”.

Obelisk w Zespole Szkół Ogólnokształcących

Przed budynkiem Zespołu Szkół Ogólnokształcących (ul. Mickiewicza 1) leży głaz, na którym w 1945 r. wyryto pierwsze słowa Roty Marii Konopnickiej: „Nie rzucim ziemi skąd nasz ród”.

Cmentarz komunalny przy ul. Międzyrzeckiej (tzw. stary cmentarz)

Cmentarz funkcjonował w latach 1954–1971. Z powodu wypełnienia grobami całej powierzchni został zamknięty uchwałą z dniem 20 października 1971 r. W 2011 roku dokonano ekshumacji i urządzono Ossuarium, w którym złożono szczątki z 500 mogił, upamiętnione tablicą z czarnego granitu „Ocalić od zapomnienia… Pamięci dawnych mieszkańców naszej gminy pochowanych na tej ziemi”. Uporządkowano teren i utworzono Lapidarium z płyt nagrobnych przedwojennego cmentarza katolickiego. Uchwałą Rady Miejskiej z 17 września 2015 r. ponownie założono w tym miejscu cmentarz komunalny.

Cmentarz komunalny przy ul. Międzyrzeckiej (tzw. nowy cmentarz)

Cmentarz istnieje od 1972 roku, w miejscu dawnego cmentarza ewangelickiego przedwojennych mieszkańców Skwierzyny (założonego ok. 1865 r.). Otoczony jest od strony południowo-wschodniej starym ceglanym parkanem. W centralnym punkcie stoi kaplica cmentarna w kształcie rotundy, zbudowana ok. 1933 r. Cmentarz zajmuje powierzchnię 2,8 ha. Znajdują się na nim także: pomnik poświęcony pamięci byłych mieszkańców Skwierzyny, pomnik w Hołdzie Zesłańcom Sybiru 1768–1956 oraz Krzyż Pamięci Ofiar Katastrofy Smoleńskiej.

Cmentarz żydowski przy ul. Międzyrzeckiej

Skwierzyński kirkut, zlokalizowany na wzgórzu (niem. Judenberg – „Żydowska Góra”), to jeden z największych i najlepiej zachowanych cmentarzy żydowskich w województwie lubuskim. Zachowało się na nim 247 macew, z których najstarsza pochodzi z 1736 roku, choć cmentarz istniał prawdopodobnie od XV wieku i funkcjonował do lat 30. XX wieku – jako jeden z nielicznych nie został zdewastowany podczas II wojny światowej. W 1992 roku wojewódzki konserwator zabytków wpisał kirkut do rejestru zabytków. W czerwcu 2002 r., z inicjatywy Skwierzyńskiego Stowarzyszenia Rozwoju Gospodarczego i przy wsparciu Fundacji Forda oraz Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce, w ramach projektu „Przywrócić Pamięć” teren uporządkowano, oczyszczono i ponownie ustawiono przewrócone macewy oraz umieszczono tablice informacyjne. Więcej informacji w pracach Andrzeja Kirmiela: „Skwierzyna – miasto pogranicza: historia miasta do 1945 roku” oraz „Żydzi w Skwierzynie”.

Cmentarz wojenny przy ul. Waszkiewicza

Cmentarz wojenny, założony w 1951 r. (urządzanie zakończono w 1960 r.), zlokalizowany jest naprzeciwko bramy wjazdowej do koszar. W centralnym punkcie wznosi się obelisk zwieńczony krzyżem stylizowanym na Krzyż Grunwaldu z napisem „Na polu chwały 1945” oraz inskrypcją „Poległym chwała. Żołnierzom 1945”. W 13 zbiorowych mogiłach spoczywa 482 żołnierzy, w tym 478 żołnierzy Armii Czerwonej, poległych lub zmarłych w 1945 r., ekshumowanych z kilku tymczasowych cmentarzy w mieście (m.in. przy ul. Waszkiewicza, ul. Poniatowskiego, na cmentarzu ewangelickim).

Pomnik 2. Armii Wojska Polskiego

Pomnik poświęcony żołnierzom 2. AWP stoi poza terenem Gminy Skwierzyna (Gmina Bledzew), przy skrzyżowaniu dróg do Gorzowa Wlkp. i Kostrzyna n/O. Tędy w 1945 roku przemaszerowały jednostki wchodzące w skład 3. Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej, podporządkowane dowódcy 2. AWP, w tym 61. pułk artylerii przeciwlotniczej, którego tradycje przejął stacjonujący w Skwierzynie dywizjon przeciwlotniczy. Podczas budowy pobliskiego ronda zapomniany i niszczejący pomnik przeniesiono w nowe, widoczne miejsce, w sąsiedztwie pozostałości bunkra Ostwall oraz zapory przeciwczołgowej.

Skwierzyńskie medale

Prezentujemy skwierzyńskie medale, tzn. wykonane z okazji rocznic i przedsięwzięć dotyczących tylko Skwierzyny bądź tu się odbywających. Z reguły są to medale wojskowe, choć trafiają się też wyjątki – medale rocznicowe miasta i samorządu oraz medale sportowe wyjątkowych wydarzeń. Uzupełnienia prosimy przesyłać na adres: biuro@skwierzyna.eu.

• Medal Burmistrza Skwierzyny: „Bene Meritus (dobrze zasłużony) Skwierzyna – miasto królewskie”, 2017 r.
• Woodwaste Półmaraton o Złotego Lwa Skwierzyny – 2015 r.
• Medal z okazji 70. rocznicy utworzenia Garnizonu Skwierzyna – 2015 r.
• Medal dwóch rocznic: 70. rocznicy Powrotu Do Macierzy i Ustanowienia Administracji Państwowej (1945–2015) oraz 70. rocznicy Powojennego Osadnictwa Ludności na Ziemi Skwierzyńskiej (1945–2015) – „Byliśmy. Jesteśmy. Będziemy.”
• Medal jednostronny z okazji 25. rocznicy skwierzyńskiego Samorządu, Skwierzyna 2015 r.
• Medal z 2014 r., z okazji 70. rocznicy dziedziczenia tradycji przez 35. Sdr OP.
• 95 lat Służby Uzbrojenia i Elektroniki – Spotkanie Uzbrojeniowców ŚOW, Skwierzyna 2013 r.
• Medal z 2006 r., z okazji 40. rocznicy sformowania 28. Batalionu Dowozu Amunicji w Skwierzynie.
• Medal z 2005 r., z okazji 30. rocznicy sformowania 22. Polowej Technicznej Bazy Przeciwlotniczej w Skwierzynie.
• Medal z 2005 r., z okazji 60. rocznicy utworzenia polskiego Garnizonu Skwierzyna.
• Medal z 2005 r., z okazji 710-lecia lokacji miasta Skwierzyna (1295–2005).
• Medal X Ogólnopolskiej Olimpiady Młodzieży w Sportach Letnich, Lubuskie 2004 – Skwierzyna była organizatorem biegu na orientację.
• Medale Rajdu „Szlakiem Bobrów”, organizowanego od 2000 r. – jednym z wyróżnień dla uczestników jest medal pamiątkowy.
• Medal V Gry Specjalnościowej Chorągwi Ziemi Lubuskiej ZHP – gra odbyła się 7–10 września 2000 r. na terenie jednostki wojskowej w Skwierzynie.
• Medal pamiątkowy (jednostronny, w formie odznaki) 61. Brygady Rakietowej Obrony Powietrznej w Skwierzynie.
• Medal z okazji 700. rocznicy lokowania miasta Skwierzyna przez księcia wielkopolskiego Przemysła II (dokument z 1312 r. potwierdza wytyczenie przez niego granicy między miastem Skwierzyna a wsią Popowo; prawa miejskie Skwierzyna posiadała już przed jego śmiercią w 1296 r.).

Zdjęcia medali

Poniżej zdjęcia poglądowe medali wymienionych powyżej (kolejność zdjęć odpowiada w przybliżeniu kolejności na liście).

Okruchy historii – obóz w Skwierzynie

Tekst poświęcony historii niemieckiego, nazistowskiego obozu w Skwierzynie (Schwerin a. d. Warthe), opublikowany przy okazji powołania komitetu budowy pomnika pamięci w Skwierzynie.

Geneza zorganizowania już we wrześniu 1939 roku w Skwierzynie, przez rejencyjną samodzielną placówkę gestapo we Frankfurcie nad Odrą (Staatspolizeistelle), obozu łączy się nierozerwalnie ze zbrodniczą działalnością w zachodniej Wielkopolsce oddziałów Einsatzgruppen III, a zwłaszcza grupy operacyjnej I (Einsatzkommando) dowodzonej przez szefa policji z Frankfurtu nad Odrą Lipphart’a. W pierwszym okresie napaści na terenach powiatów: międzychodzkiego, nowotomyskiego oraz wolsztyńskiego, członkowie tej grupy operacyjnej dokonywali licznych aresztowań na podstawie z góry przygotowanych wykazów (Sonderfahndungsbuch) obywateli polskich, głównie byłych Powstańców Wielkopolskich i innych aktywnych działaczy politycznych i społecznych. W dużym stopniu inspiratorami tych aresztowań była miejscowa ludność niemiecka (Volksdeutsche), a przede wszystkim członkowie organizacji „Selbstschutz”.

Od drugiej połowy września 1939 roku w poszczególnych przygranicznych powiatach zachodniej Wielkopolski rozpoczęli swą zbrodniczą działalność funkcjonariusze Einsatzgruppe VI, której dowódcą był SS-Oberführer Erich Naumann. Grupa ta ściśle współdziałała w przygranicznych rejonach z rejencyjną placówką gestapo we Frankfurcie nad Odrą oraz jej filią (Aussendienststelle) w Świebodzinie. Przepełnione areszty z uwięzionymi patriotami polskimi oraz fakt, iż w tym okresie nie zorganizowano jeszcze obozu koncentracyjnego – Fortu VII w Poznaniu – miały zasadnicze znaczenie na decyzję szefa frankfurckiego gestapo SS-Sturmbannführera Adolfa Hoffmanna o utworzeniu obozu gestapowskiego w Skwierzynie.

Obóz w Skwierzynie, w celu zamaskowania swych prawdziwych eksterminacyjnych zadań, nosił oficjalnie nazwę „Gefangenlager”. W dokumentacji gestapowskiej występował natomiast często jako Geheime Staatspolizei Haftlingslager in Schwerin a. Warthe. Według dotychczasowego stanu badań zasadniczym przeznaczeniem obozu była jak najszybsza i niepostrzegalna likwidacja w pobliskich skwierzyńskich lasach żywiołu polskiego zamieszkałego na pograniczu zachodniej Wielkopolski.

Pierwszy transport aresztowanych do Skwierzyny przybył już 7 września 1939 roku z Międzychodu. Kolejne transporty napływały we wrześniu, październiku, listopadzie i grudniu 1939 roku oraz w styczniu, lutym i marcu 1940 roku z Międzychodu, Nowego Tomyśla, Grodziska Wielkopolskiego, Wolsztyna i innych miejscowości zachodniej Wielkopolski, a także z obozu przejściowego „Polenlager” w Międzyrzeczu.

Obóz mieścił się w zabudowaniach byłej szkoły pedagogicznej przy Grosse Töpferstrasse nr 38 (dzisiejszy DPS przy ul. Przemysłowej). Ogrodzono go siatką metalową oraz drutem kolczastym. Więźniów, których liczba z końcem września 1939 roku wynosiła około 60 osób, umieszczono w dwóch salach o powierzchni 40 m² w budynku dwupiętrowym. Zatrudniano ich w Skwierzynie w większych gospodarstwach rolnych, przy budowie drogi bitej wiodącej z miasta do wojskowych koszar oraz w majątku obszarniczym w Popowie. Jak wykazały dotychczasowe badania, stan więźniów w obozie skwierzyńskim przez cały okres jego funkcjonowania nie przekraczał od 150 do 200 osób. Komendantem obozu (Lagerführer) był niejaki W. Reinicke z gestapo frankfurckiego, któremu podlegała około 15-osobowa załoga wartownicza.

Selekcja i likwidacja więźniów, a nawet zbrodnie indywidualne dokonywane przez gestapowców w samym obozie, były na porządku dziennym. W grudniu 1939 roku około 45 więźniów, po skatowaniu, w samych tylko koszulach wywieziono z obozu w niewiadomym kierunku – ślad po nich zaginął. Inną grupę, liczącą około 50 osób, przetransportowano w połowie grudnia 1939 roku do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. 27 stycznia 1940 roku kolejną grupę więźniów przetransportowano do Fortu VII w Poznaniu, gdzie zginęli. Przy wielu nazwiskach na listach transportowych figurowała złowieszcza adnotacja „RU” (Rückkehr unerwünscht) – powrót niepożądany.

Ostatecznie obóz w Skwierzynie zakończył swą działalność w drugiej połowie marca 1940 roku – ostatnim więzionym był Aleksander Stańko z Międzychodu (2–19 marca 1940 r.). Powiązania obozu skwierzyńskiego z obozem koncentracyjnym na Forcie VII w Poznaniu są bezsporne – wszystkie transporty więźniów skwierzyńskich, nawet kierowane do obozów koncentracyjnych w głąb Rzeszy, przechodziły przez ten obóz. Na podstawie wyników dotychczasowych badań można przyjąć, że w przeszło 6-miesięcznym okresie zbrodniczej działalności obozu skwierzyńskiego 90% więźniów straciło bezpośrednio lub pośrednio życie – co każe zaliczyć go do osobnego rozdziału w historii hitlerowskich obozów zorganizowanych w latach 1939–1945 na Środkowym Nadodrzu.

Niniejszy tekst opracowano na podstawie wybranych fragmentów: „Skwierzyna. Miejsca pamięci narodowej województwa gorzowskiego”, Gorzów Wlkp. 1979 r. Publikacja wydana została nakładem finansowym Gminy Skwierzyna. Opracował: Kaz.

Wykaz więźniów obozu w Skwierzynie

Wykaz sporządzony przez autora tekstu na podstawie dostępnych materiałów (pełna, źródłowa lista wraz ze szczegółowymi datami i okolicznościami dostępna jest na stronie skwierzyna.eu):

• Arendt Bronisław – sekretarz starostwa powiatowego w Międzychodzie, aresztowany 28.09.1939 w Gralewie, 27.01.1940 przewieziony do Fortu VII, gdzie zginął.
• Bakalarek Aleksander, gmina Kwilcz, rolnik, zginął 5.06.1940 (?).
• Baranowski – wyższy urzędnik Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych w Poznaniu.
• Błachowiak Wiktor, przewieziony do Sachsenhausen w grudniu 1939.
• Brambort, przewieziony do Sachsenhausen w grudniu 1939.
• Brek Szczepan z Grodziska (przewieziony z Polenlager w Międzyrzeczu), później Fort VII, Buchenwald.
• Bryl.
• Burlaga Andrzej, osadzony X 1939 r., później Sachsenhausen.
• Burlaga Józef.
• Czubiński Antoni Zdzisław – starosta powiatu międzychodzkiego, 27.01.1940 przewieziony do Fortu VII, gdzie zginął.
• Cylny Jan (7.09.1939).
• Dreczka Alojzy – aresztowany w mieszkaniu Szczechowiaka Józefa 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Dreczka Kazimierz – aresztowany w mieszkaniu Szczechowiaka Józefa 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Fac Klemens (przywieziony 3.11.1939), sekretarz gminy w Międzychodzie, rozstrzelany 27.01.1940 w Forcie VII.
• Fanselow Franciszek.
• Flejszerowicz Bernard z Łomnicy (przyjazd 16.09.1939).
• Flejszerowicz Jan – uczeń rzeźnicki, przewieziony do Sachsenhausen w grudniu 1939, Buchenwald, zmarł w Neuengamme k/Hamburga 15.06.1942 r.
• Fojut Chryzostan, więziony razem z płk. Nowaczyńskim.
• Furmanek Józef.
• Gabler Franciszek z Chorzemina k/Wolsztyna (przywieziony: ostatnie dni września 1939).
• Galon Stanisław – przywieziony 12.11.1939.
• Gorsiński Józef (18-letni).
• Górzyński Zygmunt, więziony: 4.11.1939 – Chrzypsko Wielkie, 6.11.1939 Międzychód, uwięziony w Skwierzynie w grudniu 1939 r., zamordowany w Skwierzynie w styczniu 1940 r.
• Harwaczyński Franciszek.
• Hauza Andrzej – działacz Związków Zawodowych, przywieziony 18.11.1939, 27.01.1940 przewieziony do Fortu VII i tam zastrzelony.
• Janas Marcin.
• Jankowiak Paweł – zamęczony w grudniu 1939 r. we Frankfurcie n/Odrą (siedziba Gestapo).
• Kaiser Jan, 29.09.1939–26.01.1940 w Skwierzynie, 27.01.1940 przewieziony do Fortu VII, gdzie zginął.
• Kamyszek Roman – woźny starostwa powiatowego w Międzychodzie, przewieziony do Sachsenhausen w grudniu 1939.
• Karge Jan.
• Kasprzak Leon z Wąsowa (przyjazd po 16.09.1939).
• Kinkowski Leon z Opalenicy (przywieziony: ostatnie dni września 1939), rozstrzelany XII 1939.
• Kinkowski (?) Wittchen z Opalenicy (przywieziony: ostatnie dni września 1939).
• Kmieć Piotr – kowal z Grodziska Wielkopolskiego.
• Kołodziej Wojciech z Chraplewa (przyjazd po 16.09.1939).
• Komin Stanisław z Chraplewa (przyjazd po 16.09.1939).
• Kortus Władysław – wójt gminy Łowyń.
• Kortus Stanisław.
• Kurkiewicz Leon z Wolsztyna, aresztowany 24.09.1939, rozstrzelany XI 1939.
• Linkiewicz Franciszek (7.09.1939).
• Łoziński Ignacy – sołtys z Łomnicy.
• Majchrzak Franciszek – rolnik, aresztowany w mieszkaniu Szczechowiaka Józefa 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Majewski Adam – emerytowany komisarz straży granicznej, 27.01.1940 przewieziony do Fortu VII, gdzie zginął.
• Ks. Majkowski Franciszek – proboszcz parafii Kopanica powiatu wolsztyńskiego.
• Michalak Walenty – przywieziony 12.11.1939.
• Mistrzak Jan z Kaplina, od 4.11.1939 w Skwierzynie, zamordowany w grudniu 1939 r. lub styczniu 1940 r.
• Nowaczyk Stanisław z Miechorzewa (przyjazd 16.09.1939).
• Nowaczyński Leon z Kamionnej (przywieziony: ostatnie dni września 1939, Fort VII, Dachau).
• Nowaczyński Wincenty – emerytowany pułkownik WP.
• Nowak Jan z Chraplewa (przyjazd 16.09.1939), świadek zamordowania Michała Skrzypczaka.
• Piosik Jan (jeden z pierwszych zamordowanych więźniów, 7.09.1939).
• Pospieszała Antoni (przywieziony: ostatnie dni września 1939, Fort VII, Dachau).
• Radny Franciszek z powiatu nowotomyskiego.
• Rej, leśniczy z Bolewicka.
• Rosolski Stanisław z Rakoniewic, w 2. poł. lutego 1940 r. wywieziony do Fortu VII, Buchenwald.
• Rutnicki Wiktor (później Fort VII, Sachsenhausen, Natzweiler, Dachau, doczekał się wolności), wieziony razem z płk. Nowaczyńskim do Fortu VII.
• Rzepa Walenty – Powstaniec Wielkopolski.
• Rzepczyk Józef.
• Rój Ludwik, aresztowany w mieszkaniu Szczechowiaka Józefa 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Sankowski Paweł (7.09.1939).
• Skrzypczak Michał – burmistrz Międzychodu.
• Smolarek Stanisław z Kaplina, więzień z Międzychodu, aresztowany 26 listopada 1939 r.
• Sparty Franciszek (10.09.1939, rozstrzelany 15.01.1940).
• Stańko Aleksander z Międzychodu, więziony od 2.03 do 19.03.1940 r., ostatni więzień obozu w Skwierzynie.
• Szczechowiak Edmund – 19-letni syn Józefa, aresztowany w mieszkaniu ojca 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Szczechowiak Józef – inwalida z I wojny światowej, mieszkaniec wsi Ryżyn (przywieziony 6.11.1939), rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Szczechowiak Stanisław – miejscowy kowal, rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Szynklewski Roman – piekarz z Grodziska.
• Tac z Międzychodu.
• Waśkowiak Franciszek – kontroler sanitarny.
• Wąchalski Kazimierz (18-letni z Upartowa, zadenuncjowany przez córkę gospodarza niemieckiego, u którego pracował w Kurnatowicach, zastrzelony w Skwierzynie).
• Wincenty Józef (aresztowany 18.09.1939 w Grobi k/Międzychodu, zamordowany w obozie skwierzyńskim).
• Witkowski Stanisław, aresztowany w mieszkaniu Szczechowiaka Józefa 4.11.1939 r., rozstrzelany ok. 15.01.1940 w Skwierzynie.
• Woźniak Walenty, uwięziony w grudniu 1939 r., zamordowany w Skwierzynie.
• Zajdel – leśniczy, w 2. poł. lutego 1940 r. wywieziony do Fortu VII.
• Zamuel z Nowego Tomyśla.
• Zimny Franciszek z Michorzewka (przyjazd 16.09.1939).
• Zuza Władysław z Miedzichowa (przyjazd 16.09.1939).
• Żebczyk Józef, przewieziony do Sachsenhausen w grudniu 1939.

Źródło: skwierzyna.eu, dział „Okruchy historii”. Pełna wersja artykułu wraz z komentarzami czytelników dostępna jest pod adresem: skwierzyna.eu/okruchy-historii-oboz-w-skwierzynie.