Gdy 30 stycznia 1945 roku do Skwierzyny wkroczyły oddziały radzieckie, miasto stanęło w ruinie — według inwentaryzacji przeprowadzonej pod koniec tego samego roku zniszczonych było około 75% zabudowy, a 272 z 610 budynków mieszkalnych nadawało się tylko do rozbiórki. W tych warunkach, zaledwie kilka miesięcy później, zaczęła się odbudowywać także polska oświata — i to od razu w kilku miejscach naraz. Dziś po tamtych wydarzeniach dzieli nas już 80 lat, a ich echo wciąż słyszalne jest w trzech skwierzyńskich szkołach, które wywodzą od nich swoją historię.
9 lipca 1945: pierwsza lekcja
Zanim w Skwierzynie powstała jakakolwiek sformalizowana placówka, zaczęła się zwykła, żywa potrzeba nauczania dzieci, które wraz z rodzicami przybywały do miasta jako osadnicy. Według lokalnej kroniki historycznej, 9 lipca 1945 roku swoją działalność oświatową rozpoczął Zdzisław Dutkowski, nauczyciel-repatriant z Klewania na Wołyniu, który zebrał wokół siebie 28 dzieci.
To nie przypadek, że pierwszym nauczycielem był klewańczyk. Zaledwie miesiąc wcześniej, 6 czerwca 1945 roku, do Skwierzyny dotarła grupa około 800 wysiedleńców z Klewania, którzy potajemnie przewieźli ze sobą klewański obraz — dziś Matka Boska Klewańska wisi w skwierzyńskim kościele pw. św. Mikołaja. To właśnie wśród tej grupy repatriantów ze Wschodu, szukających nowego życia na tzw. ziemiach odzyskanych, znalazł się człowiek, który jako pierwszy zaczął uczyć skwierzyńskie dzieci.
Nadzór nad organizującą się oświatą sprawował z ramienia Kuratorium Szkolnego Okręgu Szczecińskiego inspektor szkolny — według tej samej kroniki początkowo był nim Józef Kwaśniak, a od 7 lipca funkcję tę przejął Antoni Kornecki, pełniąc ją aż do 1950 roku.
Z tej prowizorycznej jeszcze klasy wyrosła formalnie działająca Szkoła Podstawowa nr 1 w Skwierzynie, nazywana później po prostu „Jedynką” — a Zdzisław Dutkowski został jej pierwszym kierownikiem na rok szkolny 1945/1946.
26 listopada 1945: otwarcie Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego
Kilka miesięcy później, 26 listopada 1945 roku, w Skwierzynie otwarto już kolejną, sformalizowaną placówkę — Miejskie Gimnazjum Koedukacyjne im. Bolesława Chrobrego. Zorganizował je Aleksander Pelczar, zdemobilizowany kapitan, skierowany do miasta 1 października 1945 roku. Obok niego nauczali: Halina Cichocka, Stanisław Przanowski, Julia Siemaszko, Rozalia Toczyńska, Alfred Wojdowski i Stefania Zalewska.
Ta data — 26 listopada 1945 — jest też oficjalną datą założenia szkoły, która przetrwała do dziś, choć pod inną nazwą. W 2008 roku, dokładnie w 63. rocznicę powstania, placówka otrzymała imię Ireny Sendler, a 1 kwietnia 2009 roku odwiedził ją prezydent Lech Kaczyński, który odsłonił tablicę poświęconą patronce. Dziś funkcjonuje jako Liceum Ogólnokształcące im. Ireny Sendler w Skwierzynie, działające w ramach Zespołu Szkół Technicznych i Ogólnokształcących — z własną, 80-letnią już tradycją sięgającą tamtego listopadowego dnia 1945 roku. Jak piszemy niżej, z tej samej placówki wyrosła też, poprzez kolejne przekształcenia, dzisiejsza skwierzyńska szkoła podstawowa działająca w ramach Zespołu Edukacyjnego.
Nauka w ruinach
Warunki, w jakich odradzała się skwierzyńska oświata, były skrajnie trudne — to już nie z lokalnej kroniki, a z opracowania naukowego Grzegorza Urbanka o powojennej odbudowie miasta (Studia Zachodnie 22/2021). Budynek dawnej szkoły katolickiej przy ul. Jagiełły, który mógłby służyć nauce, w lipcu 1945 roku przydzielono zamiast tego na kwatery dla milicji powiatowej. W październiku 1945 roku starosta powiatowy alarmował o fatalnym stanie pozostałych budynków szkolnych — z okien i drzwi wyrywano ościeżnice i futryny mimo gróźb kar, a stolarki wciąż brakowało. Jeszcze w marcu 1946 roku składano wnioski o przydział 145 m² szyb okiennych, a powtarzane prośby o naprawę dachu i kanalizacji w szkole podstawowej (dzisiejszej Szkole Podstawowej im. Władysława Jagiełły) pozostawały bez odpowiedzi — zaniedbania doprowadziły do zniszczenia odnowionej właśnie sali gimnastycznej i kilku klas.
Przełom przyniósł dopiero rok 1947, gdy na remonty udało się pozyskać znaczące środki: do końca roku zakończono prace przy szkole podstawowej (300 tysięcy złotych) oraz przy gimnazjum (150 tysięcy złotych).
Jedynka: od Dutkowskiego do Heleny Wasiluk
Kierownictwo Szkoły Podstawowej nr 1 po Zdzisławie Dutkowskim przejęła z czasem Helena Wasiluk, która na długie lata została jej dyrektorką. W 1999 roku, w ramach reformy oświaty wprowadzającej gimnazja, „Jedynka” została przekształcona w Gimnazjum im. Władysława Jagiełły.
W październiku 2015 roku placówka obchodziła uroczyście 70-lecie istnienia — galą w sali Skwierzyńskiego Ośrodka Kultury oraz Balem Absolwenta, w którym wzięło udział 110 osób. Wśród gości, obok wicewojewody lubuskiego Jana Świrepo, burmistrza Lesława Hołowni i wiceprzewodniczącego Rady Miejskiej Jacka Jeremicza, była też emerytowana już Helena Wasiluk — i to właśnie podczas tej gali otrzymała tytuł Honorowego Obywatela Skwierzyny. Po reformie edukacji z 2017 roku, która zlikwidowała gimnazja, placówka ponownie stała się szkołą podstawową i funkcjonuje dziś jako Szkoła Podstawowa im. Władysława Jagiełły — już pod kierownictwem kolejnych, późniejszych dyrektorów (m.in. Wojciecha Wrzaka, Iwony Wysockiej, Danuty Bramy i Anny Bielewicz-Dubiec).
Druga nitka: od Gimnazjum do Zespołu Edukacyjnego
Losy Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego z 1945 roku nie skończyły się jednak tylko na dzisiejszym liceum. W roku szkolnym 1948/49, w nowo wyremontowanym budynku przy ul. Mickiewicza 1, utworzono Państwową Szkołę Stopnia Podstawowego i Licealnego — placówkę łączącą pod jednym dachem oba poziomy nauki. Jej pierwszym dyrektorem został ponownie Aleksander Pelczar, a pierwszymi nauczycielami: Teofania Homonowa, Władysław Jodko, Jan Nowak, Józefa Mickiewiczowa i Janina Wyczesanowa. W pierwszym roku uczyło się w niej 244 uczniów. Żadne ze znanych nam źródeł nie stwierdza tego wprost, ale powtarzające się nazwisko dyrektora silnie wskazuje, że to kontynuacja tej samej instytucji, która dwa i pół roku wcześniej zaczynała jako Miejskie Gimnazjum Koedukacyjne.
W 1965 roku połączona szkoła została podzielona na Liceum Ogólnokształcące i Szkołę Podstawową nr 80 — każda ze swoim profilem, choć wciąż na wspólnym terenie. Kierownikiem nowej, samodzielnej szkoły podstawowej (10 oddziałów, 369 uczniów już w pierwszym roku pracy według programu 8-klasowego) stał się Jan Nowak, dotychczasowy wieloletni zastępca dyrektora obu poziomów. Liceum poszło dalej swoją drogą, opisaną wyżej, która w 2008 roku doprowadziła je do imienia Ireny Sendler.
Szkoła Podstawowa nr 80 zmieniała nazwę jeszcze kilkukrotnie: w roku szkolnym 1974/75 na Zbiorczą Szkołę Gminną, a 1 stycznia 1985 roku na Szkołę Podstawową nr 2. 25 kwietnia 1978 roku otrzymała swój pierwszy sztandar — przekazany na ręce dyrektorki Zofii Zawłockiej przez dyrektora Gorzowskich Zakładów Ceramiki Budowlanej Henryka Cholochowicza — a w tym samym roku ruszyła budowa nowego gmachu szkoły. Na jego oddanie trzeba było czekać aż do sierpnia 1986 roku; w międzyczasie nauka odbywała się na dwie zmiany, a pierwsze klasy tłoczyły się w ciasnych izbach byłego Ośrodka Sportu i Rekreacji. 14 października 1989 roku Szkoła Podstawowa nr 2 otrzymała imię Kornela Makuszyńskiego wraz z nowym sztandarem.
Po reformie oświaty z 2000/01 roku szkoła — już bez numeru w nazwie — na krótko stała się jedyną sześcioletnią podstawówką w mieście. Od roku szkolnego 2002/03, wraz z Przedszkolem Integracyjnym „Gromadka Misia Uszatka”, utworzyła Zespół Edukacyjny w Skwierzynie pod dyrekcją Leszka Pawłowskiego, który zarządza nim do dziś. Po reformie z 2017/18 roku, łączącej sześcioletnią szkołę podstawową z trzyletnim gimnazjum w ośmioletnią szkołę podstawową, zajęcia Zespołu odbywają się w dwóch budynkach: przy ul. Mickiewicza 26 oraz przy ul. Batorego 14 (dawnego Gimnazjum w Skwierzynie).
Dalsze lata
Równolegle rozwijała się w Skwierzynie oświata zawodowa: 1 września 1946 roku powstała publiczna szkoła dokształcająca zawodowa pod kierunkiem Ludwika Nadolnego (z czasem przekształcona kolejno w zasadniczą szkołę zawodową i zespół szkół zawodowych), a w 1962 roku otwarto kolejną zasadniczą szkołę zawodową pod kierunkiem Adolfa Bartnika — to już jednak zupełnie inne, niezależne placówki, niepowiązane bezpośrednio z historią opisaną wyżej.
Apel do czytelników
Wiemy już, że „Jedynka” — dzisiejsza Szkoła Podstawowa im. Władysława Jagiełły — obchodziła uroczyście swoje 70-lecie w październiku 2015 roku, a Helena Wasiluk otrzymała wtedy tytuł Honorowego Obywatela Skwierzyny. Nie udało nam się jednak ustalić, czy w 2025 roku — gdy od tych wydarzeń, a także od otwarcia Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego i założenia Państwowej Szkoły Stopnia Podstawowego i Licealnego, minęło już 80 lat — podobne obchody odbyły się w którejkolwiek ze skwierzyńskich szkół.
Jeśli ktoś z Czytelników pamięta taką uroczystość z 2025 roku, brał w niej udział albo dysponuje zdjęciami, dokumentami, wspomnieniami lub innymi materiałami dotyczącymi historii skwierzyńskich placówek oświatowych — od Zdzisława Dutkowskiego i Heleny Wasiluk po Aleksandra Pelczara, Jana Nowaka czy Zofię Zawłocką — serdecznie prosimy o kontakt. Ta historia zasługuje na to, by nie zaginęła w niepamięci.
Źródła i zastrzeżenie
Chronologia wydarzeń z 1945 i 1946 roku (daty, nazwiska nauczycieli i inspektorów) pochodzi z lokalnej kroniki historycznej Skwierzyny autorstwa Krzysztofa Sawickiego, publikowanej na stronie mojaklasa.opx.pl. Jest to materiał o charakterze popularnym, nie naukowym, a plik źródłowy ma częściowo uszkodzone kodowanie polskich znaków diakrytycznych — pisownię części nazwisk zrekonstruowano najlepiej, jak było to możliwe. Informacje o warunkach lokalowych i remontach pochodzą z artykułu naukowego Grzegorza Urbanka „Zniszczenia wojenne i odbudowa Skwierzyny w latach 1945–1949” (Studia Zachodnie 22/2021). Dane o dacie założenia i dalszych losach dzisiejszego Liceum Ogólnokształcącego im. Ireny Sendler pochodzą z oficjalnej strony Urzędu Miejskiego w Skwierzynie (skwierzyna.pl). Historia Państwowej Szkoły Stopnia Podstawowego i Licealnego, jej podziału w 1965 roku oraz dalszych przekształceń aż do dzisiejszego Zespołu Edukacyjnego pochodzi z podstrony „Historia szkoły” na stronie internetowej Zespołu Edukacyjnego w Skwierzynie (spskwierzyna.net). Informacje o Zdzisławie Dutkowskim jako pierwszym kierowniku „Jedynki”, o Helenie Wasiluk i jej Honorowym Obywatelstwie Skwierzyny oraz o obchodach 70-lecia szkoły w 2015 roku pochodzą z artykułu „Skwierzyna: 70-lecie «Jedynki» połączone z Balem Absolwenta” (gazetalubuska.pl). Połączenie wątku Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego z 1945 roku i Państwowej Szkoły Stopnia Podstawowego i Licealnego z 1948/49 roku jako jednej, kontynuowanej instytucji jest naszym wnioskiem opartym na powtarzającym się nazwisku pierwszego dyrektora (Aleksander Pelczar) — żadne ze źródeł nie stwierdza tej kontynuacji wprost.
